Osteoporose betekent ‘poreuze botten’ en wordt ook wel aangeduid met de term ‘botontkalking’. De botten in ons lichaam bestaan voornamelijk uit kalk en wordt in ons lichaam aangemaakt door de voedingsstoffen calcium (kalk) en vitamine D. Deze laatste wordt ook aangemaakt onder invloed van zonlicht. Tot de leeftijd van ongeveer 35 jaar wordt de dichtheid van het bot (de botsterkte) steeds hoger. Daarna neemt deze zeer geleidelijk af met zo’n 0,5% per jaar.
Bij de aanmaak van nieuwe botcellen speelt oestrogeen (vrouwelijk hormoon) een belangrijke rol. Broze botten kunnen gemakkelijker breken, zelfs bij kleine ongevallen. Het meest gevoelig voor botbreuken zijn de ruggenwervels, de polsen en de heupbeenderen. Osteoporose kan leiden tot pijnklachten, beperkingen in het bewegen en veranderingen in de houding.
De sterkte van de botten is te meten met een botdichtheidsmeting. Met een hele lage dosis röntgenstraling wordt de botdichtheid van enkele wervels en één van de heupen bepaald. Daarnaast worden ook ‘gewone’ röntgenfoto’s van de hele wervelkolom gemaakt.
Risicofactoren
Verschillende factoren kunnen het ontstaan van osteoporose vergroten, zoals:
- erfelijkheid;
- een te laag lichaamsgewicht / weinig vetweefsel;
- weinig lichaamsbeweging;
- hormonale invloeden: late eerste menstruatie/ vroege overgang;
- weinig inname van calcium en vitamine D;
- gebrek aan zonlicht;
- roken;
- dagelijks gebruik van meer dan twee alcoholconsumpties;
- hoog cafeïne gebruik;
- bepaalde ziekten zoals astma, multiple sclerose, suikerziekte, reuma, te snel werkende (bij)schildklieren, lever- en darmziekten;
- langdurig gebruik van prednison.
Borstkanker, (vervroegde) overgang en hormonale behandeling
Vrouwen met borstkanker hebben, vaker dan gemiddeld, een verlaagde sterkte van de botten. De oorzaak daarvan is onbekend. In de eerste jaren na de overgang (menopauze) vindt er door de afgenomen hoeveelheid oestrogeen 10-20% extra botafbraak plaats. Daarna stabiliseert dit weer tot 0,5% per jaar. Jonge vrouwen die behandeld worden vanwege borstkanker komen vaak vervroegd in de overgang door chemotherapie en/of hormoontherapie. Wanneer een vrouw vervroegd in de overgang komt, vindt dus ook vervroegd botafbraak plaats. Hoe jonger iemand in de overgang raakt, hoe langer de termijn van botaf¬braak duurt.
Bij de behandeling van borstkanker bij vrouwen die de overgang achter de rug hebben, kunnen aromataseremmers voorgeschreven worden. Dit zijn medicijnen die een bepaald enzym remmen dat na de overgang bij de vorming van oestrogeen betrokken is. Gebruik van deze aromataseremmers verhoogt het risico op botontkalking. Voorbeelden hiervan zijn Femara (letrozol), Arimidex (anastrozol) en Aromasin (exemestaan).
Hoe kan osteoporose voorkomen worden?
Bewegen
Belast bewegen is belangrijk. Dat wil zeggen dat het lichaam door het eigen gewicht wordt belast. Dat gebeurt bijvoorbeeld door te wandelen, traplopen, tennissen, joggen en dansen.
Een algemeen advies is om dagelijks minstens een half uur te bewegen. Door een goede kwaliteit van bil-, buik- en rugspieren kunnen bijv. de ruggenwervels ontlast worden.
Calcium
Per dag moet door een volwassene 1000-1200 mg calcium met de voeding ingenomen worden. In het volgende schema vindt u een aantal belangrijke bronnen van calcium.
| Product | Hoeveelheid product | Hoeveelheid calcium |
|---|---|---|
| calcium plus melk | 1 beker (150 ml) | 295 mg |
| (soja)melk | 1 beker (150 ml) | 185 mg |
| drinkyoghurt | 1 beker (150 ml) | 155 mg |
| karnemelk | 1 beker (150 ml) | 175mg |
| kwark | 1 schaaltje (150 ml) | 188 mg |
| yoghurt | 1 schaaltje (150 ml) | 183 mg |
| vruchtensap | 1 glas (100 ml) | 13 mg |
| rauwkost | 1 lepel (50 gram) | 14 mg |
| vis | 1 stukje (75 mg) | 15 mg |
| ei | 25 mg | |
| noten | 20 gram | 20 mg |
| kaas | beleg voor 1 snee (20 g) | 160 mg |
| vleesvervanger uit zuivel (valess) | 80 gram | 640-880 mg |
| tahoe | 100 gram | 190 mg |
Ook spinazie en broccoli zijn belangrijke calciumbronnen.
Te veel calcium (meer dan 2500 mg) kan schadelijk zijn voor spieren, nieren en urineleiders. Overmatig gebruik van voedingssupplementen is dus niet zonder gevaar.
In overleg met de behandelend arts kan besloten worden of een aanvulling van calcium en vitamine D in de vorm van tabletten noodzakelijk is.
Vitamine D
Vitamine D zorgt ervoor dat calcium uit de voeding beter wordt opgenomen in het bloed en dat calcium in de botten wordt vastgelegd.
Voor voldoende vitamine D is het noodzakelijk elke dag een half uur buiten te zijn en te zorgen voor voldoende inname via de voeding.
Als richtlijn geldt voor:
- vrouwen tot 60 jaar: 2,5 mcg
- vrouwen tussen de 60 en 70 jaar: 5 mcg
- vrouwen boven de 70 jaar: 10 mcg per dag.
In onderstaand schema vindt u een aantal belangrijke bronnen van vitamine D.
| Product | Hoeveelheid product | Hoeveelheid vitamine D. |
|---|---|---|
| margarine/halvarine | voor 1 boterham (5 gram) | 0,4 mcg |
| bak-/braadproducten | 1 eetlepel (13 gram) | 0,9 mcg |
| paling | 1 stuk voor toast | 2,3 mcg |
| makreel | 1 stukje voor 1 boterham | 3,2 mcg |
| zalm | 1 stukje, gegaard in de magnetron | 10,4 mcg |
Kleinere hoeveelheden zijn te vinden in vlees, melk-producten en eieren.
Als bovengrens voor een veilige inname wordt 50 mcg aangehouden.
Door overmatig gebruik van vitamine D, bijvoorbeeld in voedingssupplementen, kunnen kalkafzettingen in het lichaam ontstaan. Dit moet voorkomen worden.
Veel zonlicht kan niet leiden tot een overschot aan vitamine D.
Overige adviezen
Maatregelen die botontkalking kunnen voorkomen zijn:
- weinig alcohol drinken
- weinig cafeïne gebruiken (koffie, cola)
- stoppen met roken
- belast bewegen en spierversterkende oefeningen doen. Dit kan onder leiding van deskundigen bij een sportschool of onder leiding van een fysiotherapeut. U kunt hierover advies vragen aan uw behandelend specialist.
Wanneer osteoporose is vastgesteld, is het goed om de kans op vallen zoveel mogelijk te beperken, zodat breuken worden voorkomen. Er zijn verschillende medicijnen die botten kunnen verstevigen. Bespreek dit met uw behandelend specialist.
Vragen
Heeft u nog vragen, dan kunt u die stellen aan de oncologieverpleegkundige, uw specialist of aan een diëtist.
Meer informatie over osteoporose kunt u vinden op:
www.osteoporosestichting.nl
www.consument-en-veiligheid.nl
www.voedingscentrum.nl
www.dieetinzicht.nl